Khi tiếng Anh ngày càng phổ biến tại Việt Nam: Ngành phiên dịch, biên dịch có biến mất?

Nỗi lo của một ngành nghề trong bối cảnh hội nhập

Trong khoảng hơn một thập kỷ trở lại đây, trình độ tiếng Anh của người Việt đã có những bước tiến rõ rệt. Từ học sinh, sinh viên đến người đi làm, ngày càng nhiều người có thể giao tiếp, làm việc và tiếp cận tri thức bằng tiếng Anh. Cùng với đó, các công cụ dịch tự động dựa trên trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, đặt ra một câu hỏi không nhỏ: liệu ngành phiên dịch, biên dịch có còn chỗ đứng trong tương lai?

Tiếng Anh phổ cập không đồng nghĩa với “không cần dịch”

Thực tế cho thấy, việc nhiều người Việt sử dụng tiếng Anh thành thạo hơn không đồng nghĩa với việc xã hội không còn nhu cầu phiên dịch, biên dịch.

Trong môi trường doanh nghiệp, không ít nhân sự có thể giao tiếp tiếng Anh ở mức khá, nhưng khi bước vào các lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao như pháp lý, tài chính, y tế, ngoại giao hay kỹ thuật chuyên sâu, khả năng ngôn ngữ phổ thông thường không đủ. Những hợp đồng, văn bản pháp luật hay tài liệu học thuật vẫn cần đến người làm nghề dịch để đảm bảo tính chuẩn xác, nhất quán và phù hợp ngữ cảnh.

Nói cách khác, biết tiếng Anh và làm chủ ngôn ngữ để truyền tải nội dung là hai cấp độ hoàn toàn khác nhau.

AI và dịch máy: Thách thức hay phép thử cho nghề dịch?

Sự bùng nổ của các công cụ dịch tự động như Google Translate hay các nền tảng AI tạo sinh đã thay đổi mạnh mẽ thói quen sử dụng ngôn ngữ. Những bản dịch nhanh, miễn phí và ngày càng “mượt” khiến nhiều người cho rằng vai trò của dịch giả đang bị thu hẹp.

Tuy nhiên, các chuyên gia ngôn ngữ cho rằng AI hiện nay vẫn chủ yếu xử lý ngôn ngữ ở bề mặt. Máy có thể dịch đúng từ, đúng cấu trúc, nhưng lại gặp hạn chế khi xử lý:

• Sắc thái văn hoá

• Ẩn ý, hàm nghĩa

• Ngữ cảnh xã hội, chính trị, pháp lý

• Phong cách diễn đạt của từng nhóm đối tượng

Trong nhiều trường hợp, một bản dịch “đúng nghĩa” nhưng “sai ngữ cảnh” có thể dẫn đến hiểu nhầm nghiêm trọng, thậm chí gây rủi ro pháp lý hoặc ngoại giao. Đây là điều mà công nghệ, ít nhất trong tương lai gần, vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn con người.

Phiên dịch: Kỹ năng con người vẫn là yếu tố then chốt

Nếu biên dịch chịu tác động mạnh từ dịch máy, thì phiên dịch – đặc biệt là phiên dịch cabin, phiên dịch hội nghị – vẫn là lĩnh vực khó tự động hoá.

Phiên dịch viên không chỉ chuyển ngữ, mà còn phải:

• Xử lý thông tin theo thời gian thực

• Hiểu bối cảnh, sắc thái cảm xúc của người nói

• Điều chỉnh cách diễn đạt phù hợp với văn hoá người nghe

Những kỹ năng này đòi hỏi trí tuệ, kinh nghiệm và khả năng phản xạ ngôn ngữ – những yếu tố mà AI hiện chưa thể tái tạo trọn vẹn.

Ngành dịch không biến mất, nhưng đang thay đổi

Thay vì biến mất, ngành phiên dịch – biên dịch đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc.

Nhiều dịch giả hiện nay không chỉ “dịch”, mà còn:

• Kiểm soát chất lượng bản dịch AI

• Biên tập, hiệu đính nội dung đa ngôn ngữ

• Chuyên sâu vào một lĩnh vực cụ thể như luật, y khoa, công nghệ, giáo dục

• Tham gia bản địa hoá nội dung cho thị trường Việt Nam

Trong bối cảnh đó, dịch giả tổng quát, làm việc thuần tuý dựa vào vốn từ phổ thông có thể gặp khó khăn, trong khi dịch giả chuyên ngành, có tư duy ngôn ngữ và kiến thức nền vững chắc lại có nhiều cơ hội hơn.

Trình độ tiếng Anh tăng cao tạo ra nhu cầu mới

Một nghịch lý đáng chú ý là: khi xã hội giỏi tiếng Anh hơn, nhu cầu dịch chất lượng cao lại tăng lên.

Doanh nghiệp Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, xuất khẩu dịch vụ, gọi vốn quốc tế, hợp tác nghiên cứu. Điều này kéo theo nhu cầu về:

• Tài liệu song ngữ chuẩn mực

• Phiên dịch chuyên nghiệp trong các sự kiện quốc tế

• Nội dung truyền thông phù hợp với nhiều thị trường

Ở những bối cảnh này, bản dịch không chỉ cần đúng, mà còn phải thuyết phục, chính xác và mang tính chiến lược.

Kết luận: Không biến mất, nhưng không còn dễ dàng

Ngành phiên dịch, biên dịch tại Việt Nam không đứng trước nguy cơ biến mất, nhưng chắc chắn không còn là “vùng an toàn” như trước. Sự phổ cập tiếng Anh và sự phát triển của AI đang buộc người làm nghề phải nâng cao tiêu chuẩn chuyên môn, mở rộng kỹ năng và định vị lại vai trò của mình.

Trong kỷ nguyên hội nhập sâu rộng, dịch giả không chỉ là người chuyển ngữ, mà ngày càng trở thành người trung gian văn hoá, ngôn ngữ và tri thức. Và chính ở vai trò đó, con người vẫn giữ vị trí không thể thay thế hoàn toàn.